Hoả táng và nơi gửi tro cốt: tập tục đang đổi
Hoả táng ngày nay đã trở thành lựa chọn của rất nhiều gia đình Việt, nhất là ở đô thị. Đây là một thay đổi lớn trong tập tục, và nó kéo theo một loạt câu hỏi mà thế hệ trước không phải trả lời: gửi tro cốt ở đâu, thờ cúng thế nào, và các quan niệm cũ về mồ mả áp vào đây ra sao.
Bài này bàn phần thực tế và phần tập tục. Cần nói trước: đây là chủ đề nhạy cảm và mỗi gia đình mỗi tôn giáo có cách riêng, nên phần dưới chỉ là những điều chung — quyết định thì theo lệ nhà mình và theo hướng dẫn của cơ sở tôn giáo nếu gia đình có theo.
Vì sao tập tục đổi
Mấy lý do khá rõ, và chúng đều là lý do thực tế:
Quỹ đất. Nghĩa trang ở các đô thị lớn ngày càng chật và chi phí đất mai táng tăng cao.
Con cháu ở xa. Gia đình phân tán nhiều nơi, và việc chăm sóc một phần mộ ở quê trở nên khó khăn — trong khi tro cốt gửi ở chùa hoặc nhà lưu tro thì có nơi trông coi thường xuyên.
Quy định của địa phương. Nhiều nơi có quy hoạch nghĩa trang và chính sách khuyến khích hoả táng. Quy định cụ thể thì tuỳ từng địa phương và thay đổi theo thời gian — đây là điều phải hỏi chính quyền nơi mình ở, không suy từ nơi khác.
Chi phí. Nhìn chung hoả táng và gửi tro cốt có chi phí thấp hơn mai táng kèm mua đất, dù mức cụ thể khác nhau nhiều giữa các nơi.
Các hình thức gửi tro cốt
Gửi ở chùa hoặc cơ sở tôn giáo. Hình thức phổ biến nhất hiện nay. Có nơi trông coi, có lễ theo lịch của chùa, và con cháu tới thăm được quanh năm. Cần hỏi rõ: điều kiện tiếp nhận, chi phí ban đầu và chi phí hằng năm nếu có, quy định về thăm viếng, và điều gì xảy ra nếu về sau gia đình muốn chuyển đi nơi khác.
Nhà lưu tro cốt của nghĩa trang. Các công viên nghĩa trang thường có khu lưu tro với nhiều mức. Hỏi rõ hợp đồng có thời hạn không và điều gì xảy ra khi hết hạn.
Chôn hũ tro trong phần mộ. Nhiều gia đình vẫn giữ mộ phần theo nếp cũ nhưng dùng hình thức hoả táng. Cách này giữ được nơi để con cháu về tảo mộ theo lệ truyền thống.
Rải tro. Một số gia đình chọn rải tro ở sông, biển, hoặc nơi có ý nghĩa với người đã mất. Đây là lựa chọn ngày càng được nhắc tới — nhưng việc rải ở đâu thì có quy định của địa phương và của đơn vị quản lý khu vực đó, nên phải hỏi trước chứ không tự làm.
Giữ tại nhà. Một số gia đình giữ tro cốt ở nhà, thường trên bàn thờ hoặc trong một gian riêng. Quan niệm về việc này rất khác nhau — có gia đình thấy ấm cúng, có gia đình không thoải mái, và một số truyền thống tôn giáo có hướng dẫn riêng. Nếu định làm thì nên bàn thật kỹ trong nhà và hỏi cơ sở tôn giáo mình theo.
Thờ cúng khi không có mộ phần
Đây là câu hỏi thường gặp nhất, và câu trả lời trong thực hành là: việc thờ cúng vốn diễn ra ở bàn thờ gia tiên trong nhà, không phụ thuộc vào việc có mộ hay không.
Giỗ chạp, ngày rằm mồng một, ngày lễ trong năm — tất cả đều làm tại nhà như bình thường. Phần khác biệt là việc tảo mộ dịp Thanh minh và cuối năm: nhà gửi tro ở chùa thì tới chùa thắp hương, nhà rải tro thì nhiều gia đình chọn một nơi hoặc một ngày để tưởng nhớ.
Nhiều gia đình lập một khu tưởng niệm nhỏ tại nhà — ảnh, một vài kỷ vật — và điều đó cũng là một cách giữ nếp.
Các quan niệm cũ áp vào thế nào
Phần lớn tài liệu phong thuỷ về âm trạch viết cho mộ phần chôn cất — chọn đất, chọn hướng, xem thế đất. Khi chuyển sang hoả táng và gửi tro cốt thì phần lớn những quy tắc đó không còn đối tượng để áp dụng.
Một số người hành nghề có đưa ra cách tính cho hũ tro và cho vị trí gửi, nhưng đây là diễn giải mới chứ không có trong các trước tác cũ — và các cách nói cũng không thống nhất với nhau.
Điều đáng cảnh giác: đây là chỗ đang có nhiều dịch vụ mọc lên, và gia đình lúc tang gia thì ở trạng thái dễ bị dắt nhất. Câu doạ về hậu quả cho con cháu nếu không làm theo một cách nhất định là không có cơ sở, và nó gần như luôn đi kèm một khoản chi.
Cách giữ tỉnh táo: quyết định lớn thì để qua vài ngày rồi bàn lại với cả nhà, đừng quyết ngay trong lúc tang lễ.
Mấy việc thực tế nên chuẩn bị
Hỏi trước khi cần. Nghe không dễ nói nhưng đây là việc đáng làm: hỏi cơ sở gửi tro về điều kiện, chi phí, thủ tục. Biết trước thì lúc cần không phải quyết vội.
Giấy tờ. Thủ tục hoả táng và gửi tro cần một số giấy tờ, và mỗi nơi yêu cầu khác nhau. Hỏi cơ sở tang lễ hoặc chính quyền địa phương về danh sách cụ thể.
Ghi lại thoả thuận. Với hợp đồng gửi tro cốt thì nên có văn bản ghi rõ thời hạn, chi phí, quyền của gia đình, và điều kiện chuyển đi.
Nói chuyện trong nhà từ sớm. Đây là phần khó nhất và cũng quan trọng nhất. Nhiều mâu thuẫn trong họ nảy sinh đúng lúc tang gia vì không ai biết ý nguyện của người đã mất và mỗi người một ý. Bàn trước khi còn khoẻ mạnh là cách tránh được điều đó — và nhiều người lớn tuổi thật ra sẵn sàng nói về chuyện này hơn con cháu tưởng.
Khi trong nhà không thống nhất
Rất thường, vì đây là chuyện chạm tới niềm tin và tình cảm của từng người.
Ý nguyện của người đã mất — nếu có, dù chỉ là lời nói miệng trước nhiều người — thường là căn cứ được cả nhà chấp nhận nhất.
Người lớn tuổi nhất trong họ thường là người được nghe theo, và việc hỏi ý họ cũng là lễ nghĩa.
Tách phần nghi lễ khỏi phần hình thức. Nhiều khi mâu thuẫn không nằm ở hoả táng hay chôn cất mà ở việc ai lo, ai quyết, và ai chịu chi phí. Nói rõ phần đó ra thì phần kia dễ bàn hơn.
Và điều đáng nhớ: mục đích của mọi nghi thức là để người sống bày tỏ lòng thương và để gia đình có chỗ tưởng nhớ. Một quyết định làm cả nhà cãi nhau nhiều năm thì đi ngược lại chính mục đích đó.
Tóm lại
Hoả táng đã thành lựa chọn phổ biến vì quỹ đất, con cháu ở xa, quy định địa phương và chi phí. Các hình thức gửi tro đều cần hỏi rõ về thời hạn, chi phí và điều kiện chuyển đi. Việc thờ cúng vẫn diễn ra ở bàn thờ gia tiên như bình thường. Phần lớn quy tắc phong thuỷ âm trạch viết cho mộ chôn nên không còn đối tượng áp dụng — và cách tính mới cho hũ tro là diễn giải chứ không có trong sách cũ. Quan trọng nhất: bàn trong nhà từ sớm, và đừng quyết việc lớn ngay trong lúc tang gia.