Phong thủy từ đâu mà có: nguồn gốc, đường lan tỏa và biến đổi
Hiểu một hệ tư tưởng ra đời trong hoàn cảnh nào thì đọc nó khác hẳn. Nhiều điều trong phong thủy nghe khó hiểu khi tách khỏi bối cảnh, và rất dễ hiểu khi đặt lại vào.
Bài này phác lại đường đi, ở mức khái quát — em nói trước rằng lịch sử của lĩnh vực này có nhiều chỗ chưa thống nhất giữa các nhà nghiên cứu.
Khởi nguồn: chọn chỗ để sống và để an táng
Phong thủy hình thành ở Trung Hoa cổ đại, gắn với hai việc thiết thực: chọn chỗ dựng làng và chọn chỗ an táng.
Cả hai đều là quyết định hệ trọng trong xã hội nông nghiệp. Chọn chỗ ở sai — nơi ngập lụt, nơi hứng gió lạnh, nơi thiếu nước — thì cả cộng đồng chịu hậu quả nhiều đời. Nên việc đúc kết kinh nghiệm về địa thế là nhu cầu rất thật.
Chính tên gọi cũng nói lên điều đó: phong là gió, thủy là nước — hai yếu tố quyết định nhất với một chỗ ở thời chưa có kỹ thuật xây dựng hiện đại.
Từ kinh nghiệm thành hệ thống
Theo thời gian, những đúc kết rời rạc được hệ thống hóa bằng khung tư tưởng đương thời — âm dương, ngũ hành, bát quái, can chi. Đây là bước ngoặt quan trọng, và nó có hai mặt.
Mặt được: có khung thì kiến thức truyền lại được, dạy được, và mở rộng được.
Mặt mất: khung đó cũng đưa vào những suy luận không xuất phát từ quan sát. Khi mọi thứ đã được xếp vào ngũ hành thì người ta bắt đầu suy ra quan hệ giữa các thứ chỉ vì chúng cùng hành — kể cả khi không có quan sát nào chống lưng.
Đây là lý do trong cùng một hệ có phần rất thực tế nằm cạnh phần thuần suy diễn.
La bàn và bước chuyển
Việc kim nam châm được dùng để định hướng là một bước ngoặt. Trước đó việc xem đất chủ yếu dựa vào quan sát hình thế bằng mắt; sau đó có thêm nhánh dựa vào đo phương vị.
Đây chính là gốc của sự phân nhánh giữa Loan Đầu và Lý Khí đã nói ở bài trước — hai nhánh phản ánh hai công cụ và hai cách tiếp cận khác nhau.
Lan sang Việt Nam và Đông Á
Phong thủy lan theo giao lưu văn hóa tới nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, Hàn Quốc và Nhật Bản. Ở mỗi nơi nó hòa với tín ngưỡng và tập tục bản địa chứ không tồn tại nguyên dạng.
Ở Việt Nam, nó gắn chặt với tục thờ cúng tổ tiên, với việc chọn đất làm nhà và đặt mồ mả, và với các nghi thức khởi công. Nhiều điều mà người Việt xem là phong thủy thực ra là lớp tập tục bản địa đã hòa vào.
Điều này giải thích một điều thực tế đã nhắc ở bài so sánh các phái: lời khuyên từ vùng khác không phải lúc nào cũng hợp. Kinh nghiệm hình thành ở vùng lạnh, khô, nhiều núi khác hẳn kinh nghiệm ở vùng nóng ẩm nhiều mưa.
Thời hiện đại: đứt gãy và trở lại
Ở nhiều nơi trong khu vực, có những giai đoạn phong thủy bị xem là mê tín và không được thực hành công khai. Sau đó nó trở lại, và lần trở lại này có mấy đặc điểm mới:
- Gắn với thị trường. Có dịch vụ tư vấn, có hàng hóa, có quảng cáo — điều không tồn tại theo cách này trước kia.
- Truyền qua sách và mạng thay vì truyền nghề, nên nhiều dòng và nhiều cách diễn giải cùng lưu hành.
- Nối vào thiết kế hiện đại, nhiều kiến trúc sư có tính tới yếu tố này khi làm nhà ở.
Việc gắn với thị trường là điều nên biết, vì nó giải thích vì sao ngày nay có nhiều lời khuyên kết thúc bằng một danh sách phải mua — điều không phải bản chất của hệ tư tưởng gốc.
Vì sao biết lịch sử lại có ích
Ba điều rút ra được:
- Phần gốc là kinh nghiệm về chỗ ở — gió, nước, đất. Phần này vẫn đáng dùng.
- Phần hệ thống hóa mang theo suy diễn của thời đại đó — nên có chỗ vững chỗ không, và trộn lẫn trong cùng một cuốn sách.
- Phần thương mại là lớp mới nhất — và cũng là lớp cần tỉnh táo nhất.
Biết ba lớp này thì đọc bất cứ lời khuyên nào cũng dễ định vị hơn: nó thuộc lớp nào, và nên tin tới đâu.