Thứ mới nhưng được gán cho cổ nhân: cách nhận ra
Hai bài trước nói phong thuỷ từ đâu mà có, và vì sao sách vở tam sao thất bản. Bài này nói một hệ quả cụ thể của cả hai: nhiều điều khá mới được giới thiệu như tri thức có từ ngàn xưa.
Không phải ai làm vậy cũng cố ý. Nhưng chữ "người xưa dạy" làm một tuyên bố nặng hẳn lên, và vì vậy nó bị dùng rất nhiều.
Vì sao chuyện này dễ xảy ra
- Truyền miệng không có mốc thời gian. Điều ông nội nói lại thành điều "từ xưa", còn ông nội nghe ở đâu thì không ai truy được.
- Sách chép tay và in lại nhiều lần thì phần thêm vào của người sau khó phân biệt với phần gốc.
- Dịch thuật làm khái niệm trôi — một chữ dịch sang tiếng khác rồi dịch ngược lại đã mang nghĩa khác.
- Thứ gì bán được thì được nhắc nhiều, và nhắc nhiều thì thành quen thuộc, mà quen thuộc thì nghe như lâu đời.
- Người nghe không có cách kiểm, nên phần lớn chấp nhận.
Mấy dấu hiệu đáng để ý
- Nhắc tới vật liệu hoặc vật dụng chỉ mới có gần đây. Một quy tắc nói về thứ mà vài chục năm trước chưa tồn tại thì không thể là quy tắc cổ — nó có thể vẫn hợp lý, chỉ là không cổ.
- Nói về không gian mà nhà xưa không có — căn hộ cao tầng, gara ô tô, phòng đặt thiết bị điện.
- Con số rất cụ thể mà không nói lấy ở đâu.
- Gắn với một thương hiệu hoặc một món hàng cụ thể.
- Không ai nêu được tên sách hay tên người, chỉ có "theo phong thuỷ".
Dấu hiệu đầu là dấu hiệu dễ dùng nhất, và nó không cần ai phải đọc sách cổ: chỉ cần hỏi thứ đó có từ bao giờ.
Chuyện dịch thuật
Một phần đáng kể của sự trôi nghĩa nằm ở khâu dịch, và biết cơ chế thì đọc sách dịch tỉnh hơn:
- Một chữ Hán có nhiều nghĩa, người dịch phải chọn một — và lựa chọn đó đã là một cách hiểu.
- Thuật ngữ không có từ tương đương thì được dịch bằng một từ gần gần, rồi từ gần gần đó mang theo nghĩa riêng của nó.
- Dịch qua ngôn ngữ trung gian — sách dịch từ bản dịch — thì lệch chồng lệch.
- Người dịch không rành nghề có thể dịch đúng chữ mà sai ý.
- Bản dịch cũ được chép lại thành ra sai sót ban đầu được lặp lại nhiều đời.
Không cần biết chữ Hán mới đề phòng được điều này. Chỉ cần nhớ: một câu nghe rất dứt khoát trong bản dịch có thể vốn mơ hồ trong bản gốc.
Ba câu hỏi tự kiểm
- "Điều này áp dụng cho ngôi nhà thế nào?" Nếu quy tắc chỉ có nghĩa với nhà hiện đại thì nó ra đời cùng nhà hiện đại.
- "Ai nói, và họ dẫn từ đâu?" Không cần truy tận gốc, chỉ cần biết có nguồn hay không.
- "Nếu bỏ phần xuất xứ cổ xưa đi, điều này còn thuyết phục không?" Còn thì cứ theo, vì nó tự đứng được. Không còn thì cái đang thuyết phục mình chính là chữ "cổ".
Mới không có nghĩa là sai
Đây là điểm quan trọng để bài này không bị đọc lệch: một quy tắc mới hoàn toàn có thể đúng và hữu ích.
- Nhiều lời khuyên hiện đại về nhà ở dựa trên hiểu biết mà người xưa không có — về thông gió, về ẩm mốc, về an toàn điện.
- Vấn đề không phải là mới hay cũ, mà là nói đúng nguồn gốc của nó.
- Một điều hay thì nói "theo kinh nghiệm làm nghề của tôi" cũng đủ mạnh, không cần mượn cổ nhân.
- Ngược lại, một điều dở không hay hơn chỉ vì được gán cho người xưa.
Cũ cũng không có nghĩa là đúng
- Người xưa dựng nhà theo điều kiện của họ: vật liệu sẵn có, khí hậu, cách sống, kích cỡ gia đình.
- Nhiều quy tắc rất hợp lý cho hoàn cảnh đó và không còn hợp với nhà bây giờ.
- Cũng có phần chỉ là thói quen của một vùng, được ghi lại rồi thành quy tắc chung.
- Giữ cái có lý do còn dùng được, và không cần giữ cái đã hết bối cảnh — đó là cách một truyền thống sống tiếp chứ không phải cách nó bị bỏ.
Khi nghe một lời khuyên
- Tách phần mô tả khỏi phần giải thích. "Nhà hướng này buổi chiều nắng gắt" là quan sát; "vì vậy sẽ hao tài" là một lớp khác.
- Nhận phần quan sát nếu nó khớp với thực tế nhà mình.
- Với phần giải thích thì tuỳ mình — tin hay không tin đều được, miễn là biết mình đang ở lớp nào.
- Cảnh giác khi hai lớp bị gộp lại để bán một món hàng.
Một lời từ phía trang này
Trang này bán vật phẩm, nên nói rõ: khi mô tả một món, chỗ nào là tập tục thì trang ghi là tập tục. Không gán cho cổ nhân điều không tra được, và không dùng chữ "người xưa dạy" để làm nặng thêm một câu quảng cáo.
Một món đẹp, làm kỹ, dùng được lâu đã đủ lý do để mua — không cần thêm một lai lịch ngàn năm.