Sai số trong Lý Khí: khi hệ chia nhỏ mà số đo lại thô

Hai bài trước nói phái Lý Khí tính theo phương vị, và nói bộ chữ mà hệ này dùng. Bài này nói một điểm kỹ thuật ít được bàn nhưng ảnh hưởng tới mọi kết quả: sai số của số đo đầu vào.

Đây không phải phản bác hệ nào. Đó là câu hỏi mà bất kỳ phương pháp nào dựa trên đo đạc cũng phải trả lời, từ xây dựng tới hàng hải.

Vì sao sai số quan trọng ở đây hơn chỗ khác

Đặc điểm của hệ Lý Khí là chia vòng tròn thành nhiều phần và mỗi phần mang một tính chất khác nhau. Chia càng mịn thì:

• Ranh giới giữa hai phần càng gần nhau, và một sai lệch nhỏ có thể đẩy kết quả sang ô bên cạnh.
• Nhà nằm gần ranh giới thì kết quả rất nhạy — đo lại một lần khác có thể ra khác.
• Nhà nằm giữa một phần thì ổn định, sai số nhỏ không đổi gì.

Nên câu đáng hỏi không phải "hướng nhà tôi là gì" mà là "nhà tôi nằm gần ranh giới hay nằm giữa?" — hai tình huống đó cần mức cẩn thận rất khác nhau.

Sai số đến từ đâu

1. Dụng cụ — la bàn rẻ có sai số lớn hơn; điện thoại thì phụ thuộc cảm biến và phải hiệu chỉnh.
2. Nhiễu từ — thép trong bê tông, cửa sắt, đường dây, thiết bị điện, thậm chí chìa khoá trong túi.
3. Chỗ đứng đo — đo trong nhà, ngoài cửa, giữa sân cho ra số khác nhau.
4. Mốc lấy hướng — lấy theo cửa, theo ban công hay theo mặt tường thì đã khác nhau vài độ.
5. Người đo — cầm lệch, đọc lệch, không đợi kim ổn định.
6. Bắc từ và bắc thật lệch nhau, và độ lệch đó khác nhau tuỳ nơi và đổi chậm theo thời gian.

Điểm sáu là điểm nhiều người không biết. Nó có số liệu tra được, nhưng phải hỏi người có nghề xem hệ mình dùng lấy bắc nào — hệ khác nhau quy ước khác nhau.

Đo cho bớt lệch

• Đo nhiều lần ở nhiều chỗ, ghi hết các số rồi xem chúng lệch nhau bao nhiêu.
• Ra xa vật kim loại vài mét, bỏ đồ kim loại khỏi người.
• Đo ngoài trời, cách xa tường bê tông.
• Đứng đúng một mốc đã ghi lại để lần sau đo lại được ở cùng chỗ.
• Đợi kim ổn định, đừng đọc ngay.
• Ghi lại toàn bộ: số đo, chỗ đứng, dụng cụ, ngày.

Nếu các lần đo chênh nhau vài độ thì đó chính là sai số của mình, và nên nói con số đó ra khi nhờ ai tính.

Sai số trong chính phép tính

Ngoài khâu đo còn một khâu nữa ít được nói tới: bước từ số đo sang kết quả cũng có chỗ sai được.

• Làm tròn — mỗi lần làm tròn là một lần bỏ bớt thông tin, và làm tròn nhiều bước thì tích lại.
• Tra bảng — bảng của mỗi dòng có thể khác nhau ở chi tiết, và người tính phải biết mình đang dùng bảng nào.
• Năm tháng lấy theo lịch nào — âm hay dương, và mốc chuyển năm tính từ đâu; đây là chỗ hai người có thể ra hai kết quả dù cùng một hệ.
• Phần mềm và ứng dụng tính hộ thì tiện, nhưng không cho biết nó dùng quy ước nào — và người dùng thường không hỏi.

Cách kiểm đơn giản: nhờ hai người cùng hệ tính độc lập trên cùng dữ kiện. Ra giống nhau thì yên tâm về khâu tính; ra khác nhau thì biết ngay là phải hỏi vì sao khác.

Câu nên hỏi người tính

1. "Anh chị lấy hướng theo mốc nào?"
2. "Nhà tôi nằm gần ranh giới hay giữa phần?"
3. "Nếu lệch hai độ thì kết quả có đổi không?" — câu này cho biết kết quả nhạy tới đâu.
4. "Hệ của anh chị dùng bắc từ hay bắc thật?"
5. "Cần đo lại bằng dụng cụ tốt hơn không?"

Người có nghề chắc tay trả lời được cả năm câu và không thấy phiền. Đây là câu hỏi kỹ thuật bình thường, không phải câu hỏi thách thức.

Khi kết quả nhạy với sai số

• Đo lại bằng dụng cụ tốt hơn trước khi quyết bất cứ điều gì tốn kém.
• Nhờ người thứ hai đo độc lập, không nói trước số của mình.
• Nếu hai kết quả nằm hai bên ranh giới thì đừng làm thay đổi lớn dựa trên một trong hai.
• Ưu tiên phần không phụ thuộc phương vị: sáng, thoáng, khô, gọn. Phần đó chắc chắn có ích và không có sai số nào cả.

Điều bài này không nói

Bài này không kết luận hệ Lý Khí đúng hay sai. Nó chỉ nói một điều đúng với mọi phương pháp dùng số đo: kết quả không thể chính xác hơn dữ kiện đầu vào.

Người dùng hệ nào cũng nên biết sai số của mình là bao nhiêu — đó là dấu hiệu của người làm việc cẩn thận, không phải dấu hiệu của người hoài nghi.

Câu hỏi thường gặp